Мөнх Тэнгэр буюу их талын монгол өвөг туургатны ертөнцийг үзэх үзлийн доор их эзэнт улсыг удаа дараа байгуулсаар ирсэн нь ч энэ жам лугаа зайлшгүй нийлнэ. Харин Мөнх Тэнгэрийн танихуйн гүн сурвалж буюу тэр эрдмийн язгуур ундрага нь суурин эрдэм ухааны үүднээс туйлын учир битүүлэг байсаар ирж.
Их талын нүүдэлчдийн байгуулсан эзэнт гүрнүүдийн танин мэдэхүй, эрдэм ухааны нууц нь ийнхүү өнөөдөр ч нууцаа хадгалсаар байна[7].

Мөнх Тэнгэр бол монголчуудын ертөнц хийгээд нийгэм, бас бие, сэтгэлийн харилцааны талаарх цогц үзэл буюу эрдэм ухаан байжээ [12]. Харин эл эрдмийг хүрээлэнд үйлдсэн туршилт болон онолын судалгаагаар тусгайлан боловсруулаагүй нь мэдээж. Тэгвэл чухам ямар ундрага үүсгүүрээс эрдэм ухаан түүнээс улбаалсан их талын соёл, иргэншил эрч хурдтай цэгцэглэсэн байж таарах вэ? гэсэн асуудал дээр өгүүлснээр өнөөг хүртэл нууцаа хадгалсаар байна.

Гадныханд Тэнгэрийн ташуур, Бурханы хилэн хэмээн бичигдэж байсан Монголын баатарлаг цэрэг эрс, тэдний баярт зориулав. Монгол цэргийн эсрэг тэмцэх гэдэг БУРХАН, ТЭНГЭРИЙН ТААЛЛЫН эсрэг тэмцэнэ гэсэн үг. Иймээс дайсан этгээдүүд нь давуу хүчтэй байсан ч шившигтэйгээр ялагдах жамтай гэж шашин, шүтлэгийн талаас нь тайлбарлаж болох мэт.

Тийм боловч харийнханаар толгойгоо мэдүүлж тэдэнд үйлчилсэн эдгээр дээд Монголчууд хэмээгдэн магтагдаж байсан Хошуудууд өнөөдөр боолын боол мэт Хятадын харьяат Түвдүүдэд хэрхэн хавчигдан доголон нулимстайгаар шашны түүхчдэд доод гэгдсэн Халхаар тулгуураа хийсэн Монгол улс руугаа харан амьдарч байгааг өнөөгийн судлаачид бичсээр байгаа билээ. [19]

Хүний толгойгоор явснаас өөрийн бодлоор явахыг эрмэлзэх нь дээр байдгийг харуулснаараа Монголын түүхэнд энэ жишээ сургамж болон үлджээ.

2011 онд Монголын тусгаар тогтнолын 100 жилийн ой болно..
Манай улсын түр засгийн эрх баригчид Их ойн жилдээ ард түмнийхээ Цагаан сарыг харийн цаг тооны бичгээр арай ч тэмдэглүүлэхгүй байлгүй!
Хэрэв 2010 оны 2-р сарын 14-ний өдөр монголчууд манж-хятадын тооллоор Цагаан сараа тэмдэглэх аваас, энэ нь Монголын тусгаар тогтнолыг сөнөөх гэсэн арчаагүй боловч маш аюултай оролдлогын нэг илрэл болно.
Түүхийн цаг хугацааны хэцүү бэрхийг туулж, бидэнд өвлөгдөн ирсэн Монголын цаг тооны бичгээрээ Цагаан сараа тэмдэглэх нь, тусгаар тогтнолоо хамгаалж ирсэн зоригт баатрууд, эрдэмт өвөг дээдсийнхээ өмнө өвдөг сөхрөн хүлээх бидний ариун үүрэг байх ёстой болов уу!

Франц хүн, суут математикч Анри Пуанкаре (Jules Henri Poincarй 1854 -1912)
нэгэнтээ ингэж хэлсэн байдаг. “...Амьдралын замаар хөнгөн гулсах хоёр арга бий.
Нэг бол бүх зүйлд итгэх, эсвэл бүх зүйлд эргэлзэх. Аль аль нь оюун ухааныг сэтгэх ёстой шаардлагаас нь чөлөөлдөг...”

Эмх замбраагүй энэ олон цаг тооны бичгийг гаргуулсаар, монголын ард түмний оюун ухааны сэтгэх чадварыг нь багалзуурдаж байна уу даа. Амьдралдаа алддаггүй хүн гэж хаа байлаа. Хэрэв түр засгийн эрх баригчид алдаатай буруу хэлсэн бол ард түмнээсээ уучлал өчин, 2010 оны 2-р сарын 15-ны өдрийг Монголын Цагаан сарын Шинийн Нэгэн мөн гэдгийг зарлах аваас оюун ухаант, эрдэмт дээдсээ хүндэлж байгаагийн нэгэн илрэл болох учиртай. Монголын ард олон ойлгох болно.

Эртний хаан ор солигдох үйл нь өнөөгийн ерөнхийлөгч солигдохоос тэс өөр нөхцөл байдалд болдог байв. Хуучны хаадууд ихэвчлэн алагдах, хорлогдох, өвчлөх зэргээр гэнэт нас барах нь элбэг байсан тул дараагийн хаандаа үг үлдээж амждаггүй байсан юм. Шадар түшмэд нь энэ үүргийг гүйцэтгэж байсан гэвэл мөн л хаан эзэнтэйгээ адил ертөнцийн мөнх бусыг цаг бусаар үзүүлж байсан тохиолдол нь олон тул төрийн бодлогын залгамж халаа тийм ч сайтай байсан гэж үзэх аргагүй юм.

Хэдий тийм боловч "хар" буюу "алтан" хайрцагны бодлого байсан уу гэвэл байсан гэдэг нь үнэн юм. Гэхдээ үүнийг хаанаас хаанд дамжин уламжлагдаж ирсэн бодлого гэвэл үндэслэлгүй болно. Тэр нь зөвхөн алтан хайрцаганд хадгалж ирсэн Монголын түүх байсан юм. Хааны гол үүрэг бол түүхээсээ суралцаж сургамж аван цаашдын чиглэлээ тогтоох явдал байв. Энэ түүх нь зөвхөн хаадын уншиж суралцахад зориулсан тул түүнийг "Нууц түүх" гэжээ. Өрөөр хэлбэл бидний өнөөдрийн уншиж буй "Монголын нууц товчоо" болно. Гэхдээ зөвхөн МНТ ч биш, алтан хайрцаганд хадгалсан Чингис хааны билэг сургаал зэрэг хэд хэдэн ном бичгийг багтааж байжээ.

Алтан хайрцагны бодлогын агуулга өргөн боловч, одоохондоо мэдэгдэж байгаа зарим агуулгаас жишээ татан өгүүлбэл: Монголчуудын гарал үүсэл дээд тэнгэрээс язгууртай хэмээх сургаалд итгэл үнэмшилтэй байх, хаан хүний эрдмийн тэргүүн нь Мөнх тэнгэрт захаа барин залбирах, хаан эзэн эрхбиш нутаг дэвсгэрээ тэлж өргөтгөсөн байх, ард иргэдээ хөл хөсөр гар газар тавьж жаргуулах, өмнө зүгт "тангууд улс" оршиж буйг үл мартах, алтан ургийн голомтыг үл таслах зэрэг олон зүйлүүд байсан бололтой.

Гаоди хаан түшмэл Лю Жин/Liu Jing/-тай зөвлөлдсөн явдал магадгүй Бай Дэнг ууланд долон өдөр долон шөнө бүслэгдэж байхад болсон явдал байж болох юм.

Лю Жин:
“Хан гүрэн дөнгөж сая байгуулагдсан, цэрэг агт ядарч туйлдсан. Цэрэг зэвсгээр Хүннүг дийлэхгүй. Модун хаан төрсөн эцгээ хороож өөрөө хаан суусан хүн. Бас эцгийнхээ эмс татваруудыг өөртөө авсан ба хүч чадлаараа бахархаж явдаг нэгэн билээ. Түүнийг өршөөл журам мэтийн Күнзын номлолоор аргацааж үл чадмой. Зөвхөн алсын төлөвлөгөө боловсруулж үр удмыг уусгах арга л үлдэж байна. Гэхдээ эрхэм дээдэс түүнийг гүйцэтгэж үл чадна хэмээн сэтгэл түгшиж байна” гэжээ.

Гаоди хаан:
“Хэлж байгаа чинь үнэн юм бол яагаад чадахгүй гэж. Юу ч байсан хийе. Тэгээд тэр арга чинь юу бэ” хэмээн яаравчлан асуужээ.

Лю Жин:
“Эрхэм дээдэс өөрийн хатнаас төрсөн гүнжийг Модунд эхнэр болгон өгч, дээр нь бас хүнд их бэлэг сэлт өргөн барья. Хааны гүнж, хахууль хоёрт хөл алтан сэтгэл унаж л даарна. Зэрлэг Модун гүнжийн өнгөнд шунан гол хатнаа болгож, түүнээс хаан хүү төрнө. Хаан хүү Хүннүгийн эзэн Шаньюй болно. Яагаад заавал үүнийг хийх ёстой бэ гэвэл Модун хаан хятадын эд баялагт шунах болно. Эрхэм дээдэс жилийн дөрвөн улиралд Хан улсад элбэг, Хүннүд ховор эд зүйлсийг сайтар өргөн барьж, хэлэмгий сайн элч томилон хүндэтгэл үзүүлье. Модун хаан Хан гүрний хүргэн болно. Модун үхвэл чиний охины хүү Хүннүгийн хаан болно. Зээ хүү нь нагац өвөгтэйгөө эн зэрэгцдэг гэж сонсоогүй биз. Энэ мэт цэрэг үл хэрэглэн Хүннүг алгуур эзлэх болно. Эрхэм дээдэс өөрийн хатны гүнжийг хайрлан эс илгээж, хааны удмын аль нэг охин буюу татвар хатны гүнжээс явуулж болох боловч хэрвээ илэрвэл, үл хүндэлж доромжлогдох нь гарцаагүй билээ. Тэгвэл тун тусгүй хэрэг” гэжээ. 
 Гаоди хаан “Сайн арга байна” хэмээн зөвшөөрөөд гүнжээ харьд мордуулахаар болжээ.